درمانگاه استرابیسم بصیر

استرابیسم یا انحراف چشم زمانی رخ می‌دهد که دو چشم در یک جهت قرار نمی‌گیرند و هماهنگی طبیعی آن‌ها مختل می‌شود. ممکن است یک چشم به داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف شود و انحراف به‌صورت دائمی یا گهگاه دیده شود.

استرابیسم فقط یک مسئله ظاهری نیست. در کودکان می‌تواند رشد طبیعی بینایی را مختل و باعث تنبلی چشم یا کاهش دید سه‌بعدی شود. در بزرگسالان نیز ممکن است با دوبینی، خستگی چشم، وضعیت غیرطبیعی سر و مشکلات ارتباطی یا اجتماعی همراه باشد.

در درمانگاه استرابیسم بصیر، نوع و علت انحراف، قدرت بینایی هر چشم و نحوه همکاری دو چشم بررسی می‌شود و براساس سن و شرایط بیمار، درمان غیرجراحی، جراحی یا ترکیبی از روش‌ها پیشنهاد خواهد شد.

انواع انحراف چشم

انحراف به داخل

در ازوتروپی، یک یا هر دو چشم به‌سمت داخل منحرف می‌شوند. این انحراف ممکن است از دوران شیرخوارگی وجود داشته باشد یا با دوربینی و تلاش چشم برای تمرکز ارتباط داشته باشد.

در برخی کودکان، عینک می‌تواند انحراف را به‌طور کامل یا نسبی اصلاح کند؛ اما در بعضی موارد درمان‌های دیگری نیز لازم است.

انحراف به خارج

در اگزوتروپی، چشم به‌سمت خارج منحرف می‌شود. این حالت ممکن است ابتدا فقط هنگام خستگی، بی‌توجهی، بیماری یا نگاه‌کردن به دور دیده شود و به‌تدریج دفعات آن افزایش یابد.

انحراف عمودی

در انحراف عمودی، یک چشم بالاتر یا پایین‌تر از چشم دیگر قرار می‌گیرد. بیمار ممکن است برای کاهش دوبینی یا بهترشدن دید، سر خود را کج یا صورتش را به جهت خاصی بچرخاند.

انحراف چرخشی

در این نوع، چشم حول محور بینایی می‌چرخد و ممکن است بیمار تصاویر را مایل یا چرخیده ببیند. این حالت بیشتر در بعضی اختلالات عضلانی یا عصبی مشاهده می‌شود.

انحراف ثابت یا متناوب

انحراف ممکن است همیشه وجود داشته باشد یا فقط در زمان‌هایی مانند خستگی، استرس، بیماری یا تمرکز در فاصله خاص ظاهر شود.

انحراف فلجی یا محدودیتی

گاهی حرکت یک یا چند عضله چشم به‌دلیل اختلال عصب، بیماری تیروئید چشمی، ضربه، التهاب یا تغییرات ساختمانی محدود می‌شود. درمان این موارد به علت زمینه‌ای بستگی دارد.

آیا هر کجی ظاهری چشم، استرابیسم است؟

خیر. در برخی شیرخواران و کودکان، فرم پل بینی یا چین پوستی گوشه چشم باعث می‌شود چشم‌ها منحرف به نظر برسند، درحالی‌که هم‌راستایی آن‌ها طبیعی است. به این حالت «انحراف کاذب» گفته می‌شود.

با نگاه‌کردن به ظاهر یا عکس کودک نمی‌توان همیشه انحراف واقعی و کاذب را از یکدیگر تشخیص داد؛ معاینه چشم‌پزشکی برای اطمینان لازم است.

انحراف چشم در کودکان

در سال‌های نخست زندگی، مغز در حال یادگیری استفاده هماهنگ از دو چشم است. اگر یکی از چشم‌ها مرتب منحرف باشد، مغز ممکن است تصویر آن را نادیده بگیرد و تنبلی چشم ایجاد شود.

علائمی که والدین باید جدی بگیرند عبارت‌اند از:

• انحراف دائمی یا تکرارشونده چشم
• بستن یک چشم در نور یا هنگام نگاه‌کردن
• کج‌کردن سر یا چرخاندن صورت
• نزدیک‌شدن زیاد به اشیا
• برخورد با اشیا یا دشواری در تخمین فاصله
• تفاوت قابل‌توجه دید دو چشم
• بازتاب سفید یا غیرعادی مردمک در عکس‌ها

در نوزادان ممکن است گاهی ناهماهنگی گذرا دیده شود؛ اما انحراف دائمی در هر سنی یا انحرافی که پس از ماه‌های نخست ادامه پیدا کند، باید بررسی شود.

ارتباط استرابیسم با تنبلی چشم

تنبلی چشم به معنای کاهش رشد بینایی یک چشم یا گاهی هر دو چشم در دوران کودکی است. استرابیسم یکی از علت‌های آن است، اما این دو بیماری یکسان نیستند.

جراحی استرابیسم، چشم‌ها را هم‌راستاتر می‌کند؛ ولی به‌تنهایی الزاماً تنبلی چشم را درمان نمی‌کند. کودک ممکن است پیش یا پس از جراحی به عینک، بستن چشم بهتر یا درمان‌های دیگر نیاز داشته باشد.

تشخیص و درمان زودهنگام معمولاً فرصت بهتری برای رشد بینایی و همکاری دو چشم فراهم می‌کند.

انحراف چشم در بزرگسالان

استرابیسم در بزرگسالان ممکن است از کودکی باقی مانده یا پس از سال‌ها دوباره ظاهر شده باشد. گاهی نیز برای نخستین‌بار در بزرگسالی و در ارتباط با شرایط زیر ایجاد می‌شود:

• اختلال عصب‌های حرکتی چشم
• بیماری تیروئید چشمی
• دیابت یا بیماری‌های عروقی
• ضربه به سر یا چشم
• سکته یا بعضی بیماری‌های عصبی
• جراحی‌های قبلی چشم
• ضعف یا تغییرات عضلات چشم با افزایش سن

درمان استرابیسم بزرگسالان فقط جنبه زیبایی ندارد و می‌تواند با هدف کاهش دوبینی، اصلاح وضعیت غیرطبیعی سر، بهبود میدان دید مشترک دو چشم و افزایش کیفیت زندگی انجام شود. درمان و جراحی انحراف چشم محدودیت سنی مطلق ندارد.

معاینه استرابیسم چگونه انجام می‌شود؟

بسته به سن و شرایط بیمار، ارزیابی ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• اندازه‌گیری دید هر چشم به‌طور جداگانه
• تعیین شماره عینک، گاهی با قطره و بازکردن مردمک
• بررسی وجود تنبلی چشم
• اندازه‌گیری مقدار و جهت انحراف در فاصله‌های مختلف
• بررسی حرکات چشم و عملکرد عضلات
• ارزیابی دید دوچشمی و درک عمق
• بررسی وضعیت سر و صورت
• معاینه کامل ساختمان‌های چشم
• بررسی سابقه بیماری‌ها، داروها و جراحی‌های قبلی

در انحراف یا دوبینی تازه‌ظاهرشده ممکن است آزمایش‌های عمومی، ارزیابی عصبی یا تصویربرداری نیز لازم باشد.

درمان غیرجراحی

انتخاب درمان به نوع انحراف، سن بیمار، علت زمینه‌ای، میزان دوبینی و قدرت بینایی هر چشم بستگی دارد.

عینک

اصلاح نزدیک‌بینی، دوربینی یا آستیگماتیسم می‌تواند دید را بهتر کند و در بعضی انواع استرابیسم، به‌ویژه انحراف تطابقی کودکان، مقدار انحراف را کاهش دهد. حتی پس از جراحی نیز ممکن است استفاده از عینک ضروری باشد.

درمان تنبلی چشم

اگر همراه انحراف، تنبلی چشم وجود داشته باشد، ممکن است پزشک بستن چشم قوی‌تر یا استفاده از قطره خاص را تجویز کند تا مغز از چشم ضعیف‌تر بیشتر استفاده کند. این درمان برای بهبود دید چشم تنبل است و لزوماً انحراف را به‌تنهایی اصلاح نمی‌کند. نوع و مدت درمان باید فقط توسط پزشک تعیین شود.

عینک منشوری

منشور می‌تواند مسیر نور را تغییر دهد و در بعضی بیماران، به‌ویژه بزرگسالان مبتلا به دوبینی، تصاویر را به هم نزدیک‌تر کند. منشور برای همه انواع یا مقادیر انحراف مناسب نیست و همیشه علت زمینه‌ای را برطرف نمی‌کند.

تمرین‌های چشمی

تمرین‌های ارتوپتیک در برخی اختلالات مشخص، مانند بعضی موارد نارسایی همگرایی، مفید هستند؛ اما درمانی عمومی برای تمام انواع انحراف محسوب نمی‌شوند.

تزریق دارو به عضله

در برخی موارد انتخاب‌شده، تزریق سم بوتولینوم به یکی از عضلات چشم ممکن است برای تغییر موقت یا درمانی تعادل عضلات بررسی شود. این روش برای همه بیماران مناسب نیست و فقط در صورت ارائه و تشخیص پزشک انجام می‌شود.

پیگیری و مشاهده

در برخی انحراف‌های خفیف، متناوب یا تازه‌ظاهرشده، ممکن است پزشک ابتدا پیگیری، درمان علت زمینه‌ای یا انتظار برای ثبات انحراف را پیشنهاد کند.

جراحی استرابیسم

در جراحی استرابیسم، قدرت یا محل اتصال یک یا چند عضله خارج چشمی تغییر داده می‌شود تا هم‌راستایی چشم‌ها بهبود یابد. چشم از حدقه خارج نمی‌شود و معمولاً برشی روی پوست صورت ایجاد نمی‌شود.

جراحی ممکن است با اهداف زیر انجام شود:

• بهبود هم‌راستایی چشم‌ها
• کاهش یا برطرف‌کردن دوبینی
• بهبود همکاری دو چشم
• اصلاح کجی یا چرخش غیرطبیعی سر
• گسترش محدوده دید تک‌تصویری
• کاهش اثرات روانی و اجتماعی انحراف

ممکن است جراحی روی یک یا هر دو چشم و گاهی روی چشمی که ظاهراً مستقیم‌تر است انجام شود. انتخاب عضلات براساس اندازه‌گیری‌ها و طرح جراحی صورت می‌گیرد.

بخیه قابل تنظیم

در بعضی بزرگسالان و موارد انتخاب‌شده، جراح ممکن است از بخیه قابل تنظیم استفاده کند. این روش امکان می‌دهد موقعیت عضله مدت کوتاهی پس از عمل، براساس هم‌راستایی چشم‌ها، اصلاح ظریف شود. بخیه قابل تنظیم برای همه بیماران یا انواع انحراف مناسب نیست.

نتیجه جراحی

هدف جراحی، رسیدن به بهترین هم‌راستایی ممکن است؛ اما نتیجه دقیق قابل تضمین نیست. در بعضی بیماران ممکن است مقداری انحراف باقی بماند، دوباره ایجاد شود یا به جراحی دیگری نیاز باشد.

جراحی ممکن است هم‌راستایی را بهتر کند، اما نیاز به عینک، منشور یا درمان تنبلی چشم را در همه بیماران از بین نمی‌برد.

مراقبت‌های پس از جراحی

پس از عمل، قرمزی سفیدی چشم، احساس خراش، اشک‌ریزش، ناراحتی هنگام حرکت چشم و گاهی دوبینی موقت ممکن است دیده شود. قرمزی می‌تواند چند هفته باقی بماند.

مراقبت‌های عمومی شامل موارد زیر است:

• قطره‌ها یا پمادهای تجویزشده را منظم مصرف کنید.
• چشم را نمالید و به آن فشار وارد نکنید.
• برای معاینات پس از عمل در زمان تعیین‌شده مراجعه کنید.
• محدودیت‌های استحمام، شنا، ورزش، مدرسه یا محل کار را طبق دستور پزشک رعایت کنید.
• کودک را از بازی‌هایی که احتمال ضربه به چشم دارند دور نگه دارید.
• بدون نظر پزشک، دارو یا قطره دیگری استفاده نکنید.

دستورهای دقیق براساس سن بیمار، نوع جراحی و تعداد عضلات عمل‌شده متفاوت است.

خدمات و ارزیابی‌های مرتبط