مرکز فوق تخصصی چشم پزشکی بصیر
درمانگاه پلک، اربیت و مجاری اشکی بصیر
مراقبت از ساختارهایی که از چشم محافظت می‌کنند
پلک‌ها، حدقه چشم یا اربیت و مجاری اشکی، نقش مهمی در محافظت از چشم، حرکت طبیعی آن، حفظ رطوبت سطح چشم و تخلیه اشک دارند. بیماری یا آسیب هر یک از این ساختارها می‌تواند علاوه بر تغییر ظاهر، موجب کاهش دید، خشکی و آسیب قرنیه، اشک‌ریزش، دوبینی، درد یا محدودیت حرکت چشم شود.
در درمانگاه پلک، اربیت و مجاری اشکی بصیر، اختلالات مادرزادی و اکتسابی این نواحی ارزیابی می‌شوند. درمان ممکن است شامل مراقبت دارویی، اقدامات غیرجراحی، جراحی عملکردی یا جراحی ترمیمی باشد.
در صورت بروز موارد زیر، منتظر نوبت معمول نمانید:
- کاهش ناگهانی دید همراه با تورم یا درد اطراف چشم
- بیرون‌زدگی ناگهانی یا سریع چشم
- درد شدید، به‌ویژه هنگام حرکت چشم
- دوبینی ناگهانی
- محدودیت جدید حرکت چشم
- افتادگی ناگهانی پلک، به‌ویژه همراه با دوبینی یا تفاوت اندازه مردمک‌ها
- ضربه شدید به چشم یا صورت
- خونریزی، پارگی عمیق پلک یا آسیب گوشه داخلی پلک
- تورم قرمز و دردناک کنار بینی همراه با تب
- ناتوانی در بستن کامل چشم
- کاهش دید یا تغییر رنگ‌ها در بیماری تیروئید چشمی
افتادگی پلک
افتادگی پلک یا پتوز زمانی رخ می‌دهد که پلک بالا پایین‌تر از محل طبیعی خود قرار گیرد. این وضعیت ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشد یا در اثر افزایش سن، ضعف عضله، اختلال عصب، بیماری‌های عضلانی، ضربه یا جراحی قبلی ایجاد شود.
علائم احتمالی
- پایین‌بودن یک یا هر دو پلک
- احساس سنگینی پلک
- محدودشدن بخش بالایی میدان دید
- بالابردن ابروها برای بهتر دیدن
- عقب‌بردن سر، به‌ویژه در کودکان
- نامتقارن‌شدن چشم‌ها
- تغییر شدت افتادگی در ساعات مختلف روز
در بزرگسالان، افتادگی ناگهانی پلک ممکن است نشانه یک مشکل عصبی باشد و باید سریع بررسی شود. درمان براساس علت ممکن است شامل پیگیری، درمان بیماری زمینه‌ای یا جراحی باشد.
برگشتن پلک به داخل
در انتروپیون، لبه پلک به‌سمت داخل می‌چرخد و مژه‌ها با سطح چشم تماس پیدا می‌کنند. این تماس می‌تواند باعث موارد زیر شود:
- احساس جسم خارجی
- سوزش و اشک‌ریزش
- قرمزی و درد
- خراش یا زخم قرنیه
- حساسیت به نور
- کاهش دید در موارد شدید
انتروپیون بیشتر در پلک پایین و با افزایش سن دیده می‌شود، اما ممکن است در اثر اسکار، التهاب، عفونت یا عوامل مادرزادی نیز ایجاد شود.
قطره و پماد ممکن است موقتاً از سطح چشم محافظت کنند، اما در بسیاری از موارد برای اصلاح پایدار موقعیت پلک، جراحی لازم است.
برگشتن پلک به بیرون
در اکتروپیون، لبه پلک ـ معمولاً پلک پایین ـ از سطح چشم فاصله می‌گیرد و به‌سمت بیرون برمی‌گردد. در نتیجه، اشک به‌درستی روی چشم پخش یا وارد مجرای اشکی نمی‌شود.
علائم احتمالی
- اشک‌ریزش مداوم
- خشکی و سوزش
- قرمزی سطح داخلی پلک
- احساس جسم خارجی
- ترشح و تحریک مزمن
- بسته‌نشدن کامل چشم
افزایش سن، فلج عصب صورت، اسکار، ضربه یا جراحی قبلی می‌تواند موجب اکتروپیون شود. درمان به علت و شدت بیماری بستگی دارد و ممکن است شامل محافظت از سطح چشم یا جراحی اصلاحی باشد.
بیرون‌زدگی چشم
بیرون‌زدگی چشم یا پروپتوز به جلوآمدن کره چشم از حدقه گفته می‌شود. بیماری تیروئید چشمی یکی از علل شناخته‌شده آن است، اما التهاب، عفونت، تومور، مشکلات عروقی یا ضربه نیز می‌توانند موجب آن شوند.
علائم احتمالی
- ناتوانی در بستن کامل پلک
- خشکی و آسیب سطح چشم
- دوبینی
- درد یا احساس فشار
- محدودیت حرکات چشم
- کاهش دید
- تغییر ظاهر یا عدم تقارن چشم‌ها
انسداد مجرای اشکی
اشک پس از مرطوب‌کردن چشم، از سوراخ‌های کوچکی در لبه پلک وارد مجاری اشکی و سپس بینی می‌شود. انسداد در هر قسمت از این مسیر می‌تواند باعث اشک‌ریزش مداوم، تجمع ترشح یا عفونت شود.
انسداد مجرای اشکی در کودکان
انسداد مادرزادی معمولاً در ماه‌های نخست زندگی با اشک‌ریزش و ترشح ظاهر می‌شود. بسیاری از موارد در سال اول زندگی خودبه‌خود برطرف می‌شوند، اما برخی کودکان به ماساژ صحیح، درمان عفونت یا بازکردن مجرا نیاز دارند.
قطره آنتی‌بیوتیک فقط در صورت وجود ترشح یا عفونت و با تجویز پزشک استفاده می‌شود و به‌تنهایی مسیر بسته را باز نمی‌کند. روش ماساژ نیز باید توسط پزشک یا کادر درمان به والدین آموزش داده شود.
انسداد مجرای اشکی در بزرگسالان
انسداد در بزرگسالان ممکن است در اثر تنگی مجرا، التهاب، عفونت، ضربه، جراحی‌های قبلی یا گاهی توده‌ها ایجاد شود.
ارزیابی ممکن است شامل معاینه، شست‌وشو و بررسی مسیر مجرا و در موارد لازم تصویربرداری باشد. درمان براساس محل و علت انسداد می‌تواند شامل بازکردن مجرا، قراردادن لوله یا ایجاد مسیر جدید تخلیه اشک با جراحی DCR باشد.
عفونت کیسه اشکی
درد، قرمزی و تورم در گوشه داخلی چشم و کنار بینی، به‌ویژه همراه با تب یا ترشح، می‌تواند نشانه عفونت کیسه اشکی باشد.
تومورها و ضایعات پلک
بسیاری از برجستگی‌ها و ضایعات پلک خوش‌خیم‌اند؛ اما تشخیص قطعی فقط براساس ظاهر همیشه ممکن نیست.
نشانه‌هایی که باید بررسی شوند
- رشد تدریجی یا سریع ضایعه
- زخمی که بهبود نمی‌یابد
- خونریزی یا دلمه‌بستن مکرر
- تغییر رنگ یا شکل ضایعه
- ازبین‌رفتن مژه‌ها در محل ضایعه
- تغییر شکل لبه پلک
- عود توده پس از درمان
- سفتی یا چسبندگی ضایعه به بافت‌های زیرین
پزشک ممکن است براساس معاینه، پیگیری، تصویربرداری، نمونه‌برداری یا برداشت کامل ضایعه را پیشنهاد کند.
تومورها و بیماری‌های اربیت
اربیت فضای استخوانی اطراف چشم است و کره چشم، عضلات، اعصاب، عروق و غده اشکی را در خود جای می‌دهد. توده‌های اربیت ممکن است خوش‌خیم یا بدخیم و مربوط به بافت‌های مختلف باشند.
علائم احتمالی
- بیرون‌زدگی یا جابه‌جایی چشم
- عدم تقارن تدریجی چشم‌ها
- دوبینی
- افتادگی یا تورم پلک
- درد یا احساس فشار
- محدودیت حرکت چشم
- کاهش دید یا تغییر در دید رنگ
- وجود توده در پلک یا اطراف چشم
برای تشخیص ممکن است CT، MRI، سونوگرافی، آزمایش‌های تکمیلی یا نمونه‌برداری لازم باشد. نوع درمان به ماهیت، محل، اندازه و اثر توده بر بینایی و ساختارهای اطراف بستگی دارد.
تیروئید چشمی
تیروئید چشمی یک بیماری خودایمنی است که می‌تواند عضلات، چربی و بافت‌های اطراف چشم را درگیر کند. این بیماری بیشتر با پرکاری تیروئید دیده می‌شود، اما ممکن است در افراد با کم‌کاری یا حتی آزمایش تیروئید طبیعی نیز ایجاد شود.
علائم احتمالی
- بیرون‌زدگی چشم‌ها
- بازترشدن غیرطبیعی پلک‌ها
- تورم پلک و اطراف چشم
- خشکی، سوزش و قرمزی
- درد یا احساس فشار پشت چشم
- دوبینی
- محدودیت حرکت چشم
- ناتوانی در بستن کامل پلک
- کاهش دید یا اختلال دید رنگ در موارد شدید
درمان به فعال یا غیرفعال‌بودن بیماری و شدت آن بستگی دارد و ممکن است شامل محافظت از سطح چشم، کنترل تیروئید، داروهای ضدالتهاب یا تنظیم‌کننده ایمنی، اصلاح دوبینی و در مواردی جراحی کاهش فشار اربیت، جراحی عضلات چشم یا اصلاح پلک باشد.
آسیب‌ها و شکستگی‌های اربیت
ضربه به صورت ممکن است باعث شکستگی دیواره‌های اربیت، گیر افتادن عضلات، خونریزی پشت چشم یا آسیب عصب بینایی شود.
علائم احتمالی
- درد و تورم اطراف چشم
- دوبینی، به‌ویژه هنگام نگاه به جهت خاص
- محدودیت حرکت چشم
- فرورفتگی یا بیرون‌زدگی چشم
- بی‌حسی گونه، لب بالا یا دندان‌ها
- خونریزی زیر ملتحمه
- کاهش دید
- تهوع یا بدحالی هنگام حرکت چشم، به‌ویژه در کودکان
کاهش دید، درد شدید، سفتی چشم، بیرون‌زدگی ناگهانی یا محدودیت قابل‌توجه حرکت چشم پس از ضربه، نیازمند ارزیابی فوری است.
درمان ممکن است شامل پیگیری، دارو یا جراحی ترمیم شکستگی و آزادکردن بافت‌های گرفتار باشد.
آسیب‌های پلک و مجاری اشکی
پارگی پلک، به‌ویژه در گوشه داخلی آن، ممکن است مجرای ظریف اشکی را نیز قطع کند. ترمیم دقیق و زودهنگام می‌تواند برای حفظ عملکرد پلک و تخلیه طبیعی اشک ضروری باشد.
در صورت بریدگی عمیق پلک
- زخم را دست‌کاری نکنید.
- جسم فرورفته را خارج نکنید.
- روی کره چشم فشار وارد نکنید.
- برای ارزیابی تخصصی به مرکز درمانی مراجعه کنید.
جراحی‌های ترمیمی
جراحی ترمیمی پلک و اربیت ممکن است پس از موارد زیر انجام شود:
- برداشت تومور
- ضربه و پارگی پلک
- شکستگی اربیت
- سوختگی یا ایجاد اسکار
- فلج عصب صورت
- ناهنجاری‌های مادرزادی
- جراحی‌های قبلی
- ازدست‌رفتن یا تغییر شکل بخشی از پلک
خدمات تشخیصی مرتبط
براساس شرایط بیمار، ممکن است یک یا چند بررسی زیر درخواست شود:
معاینه تخصصی
معاینه کامل پلک، سطح چشم و حرکات چشم.
ارزیابی پلک
اندازه‌گیری موقعیت و عملکرد پلک و ارزیابی بسته‌شدن کامل چشم.
بررسی مجاری اشکی
بررسی مسیر و شست‌وشوی مجاری اشکی در صورت نیاز.
سنجش بیرون‌زدگی
سنجش میزان بیرون‌زدگی چشم و بررسی تقارن دو طرف.
میدان بینایی
بررسی میدان بینایی در موارد افتادگی پلک.
عکاسی پزشکی
ثبت و مقایسه وضعیت بیمار در مراحل مختلف درمان.
بررسی‌های تکمیلی در موارد منتخب
- CT یا MRI اربیت
- سونوگرافی ضایعات، در صورت نیاز
- آزمایش‌های تیروئید یا سایر آزمایش‌های مرتبط
- نمونه‌برداری از ضایعات مشکوک
خدمات درمانگاه پلک، اربیت و مجاری اشکی
اختلالات پلک
بررسی افتادگی پلک، انتروپیون، اکتروپیون و سایر اختلالات ساختاری پلک.
بیماری‌های اربیت
ارزیابی بیرون‌زدگی چشم، بیماری تیروئید چشمی، توده‌ها و آسیب‌های اربیت.
مجاری اشکی
بررسی اشک‌ریزش، انسداد مجرای اشکی و عفونت کیسه اشکی.
جراحی ترمیمی
بازسازی پلک و ساختارهای اطراف چشم پس از آسیب، تومور یا جراحی قبلی.
آسیب و شکستگی
ارزیابی آسیب‌های پلک، مجاری اشکی و شکستگی‌های اربیت.
ارزیابی تشخیصی
انتخاب بررسی‌های مورد نیاز براساس علائم و شرایط هر بیمار.
مراقبت از ساختارهایی که از چشم محافظت می‌کنند
تشخیص دقیق و انتخاب روش درمانی متناسب با علت، شدت بیماری و شرایط هر بیمار انجام می‌شود.