درمانگاه نوروافتالمولوژی بصیر

نوروافتالمولوژی چیست؟

نوروافتالمولوژی حوزه‌ای تخصصی در مرز چشم‌پزشکی و مغز و اعصاب است. در این درمانگاه، بیمارانی بررسی می‌شوند که مشکل بینایی آن‌ها ممکن است با عصب بینایی، مسیرهای عصبی، عضلات و اعصاب حرکتی چشم یا بیماری‌های مغز و دستگاه عصبی ارتباط داشته باشد.

چه بیمارانی به نوروافتالمولوژی مراجعه می‌کنند؟

مراجعه ممکن است در شرایط زیر توصیه شود:

• کاهش دیدی که علت آن در معاینه معمول چشم مشخص نشده است
• کاهش دید رنگ یا کم‌رنگ‌شدن رنگ‌ها در یک چشم
• التهاب یا بیماری عصب بینایی
• تورم سر عصب بینایی
• اختلال میدان دید
• دوبینی
• افتادگی پلک با احتمال علت عصبی یا عضلانی
• تفاوت یا واکنش غیرطبیعی مردمک‌ها
• حرکات غیرطبیعی چشم
• سردرد همراه با علائم بینایی
• کاهش گذرای دید
• اختلالات بینایی پس از سکته یا آسیب مغزی
• مشکلات بینایی مرتبط با ام‌اس یا سایر بیماری‌های عصبی
• فشار یا توده‌ای که ممکن است بر عصب یا مسیر بینایی اثر بگذارد

چه علائمی نیازمند مراجعه فوری‌اند؟

بیماری‌های عصب بینایی

عصب بینایی اطلاعات را از شبکیه به مغز منتقل می‌کند. آسیب این عصب ممکن است باعث کاهش وضوح دید، اختلال میدان بینایی، کاهش تشخیص رنگ یا تغییر واکنش مردمک شود.

بیماری‌های عصب بینایی می‌توانند ناشی از عوامل مختلف باشند:

• التهاب
• اختلال خون‌رسانی
• فشار ناشی از توده یا ساختارهای اطراف
• افزایش فشار داخل جمجمه
• بیماری‌های ارثی
• سموم یا بعضی داروها
• کمبودهای تغذیه‌ای
• ضربه
• بیماری‌های سیستم عصبی

درمان کاملاً به علت بستگی دارد و تشخیص صحیح پیش از شروع درمان اهمیت اساسی دارد.

التهاب عصب بینایی

نوریت اپتیک یا التهاب عصب بینایی معمولاً با کاهش دید نسبتاً سریع در یک چشم، کاهش وضوح رنگ‌ها و گاهی درد هنگام حرکت چشم ظاهر می‌شود.

این بیماری ممکن است به‌تنهایی رخ دهد یا با بعضی بیماری‌های التهابی و عصبی، از جمله ام‌اس، ارتباط داشته باشد. همه موارد التهاب عصب بینایی الگوی یکسانی ندارند و برخی نشانه‌ها ممکن است احتمال علت دیگری را مطرح کنند.

ارزیابی می‌تواند شامل معاینه، میدان بینایی، OCT، آزمایش‌های خون و MRI مغز و اربیت باشد. نوع درمان براساس سن، شدت، یافته‌های تصویربرداری و علت احتمالی تعیین می‌شود.

اختلال خون‌رسانی عصب بینایی

کاهش خون‌رسانی به عصب بینایی می‌تواند موجب افت ناگهانی و معمولاً بدون درد دید یا بخشی از میدان دید شود. این وضعیت بیشتر در افراد دارای عوامل خطر عروقی دیده می‌شود، اما علل متفاوتی دارد.

تورم عصب بینایی و افزایش فشار داخل جمجمه

تورم سر عصب بینایی ممکن است دلایل مختلفی داشته باشد. یکی از علل مهم آن افزایش فشار مایع اطراف مغز است.

علائم احتمالی افزایش فشار داخل جمجمه عبارت‌اند از:

• سردرد
• تاری گذرای دید
• دوبینی
• تهوع یا استفراغ
• شنیدن صدای ضربان‌دار در گوش
• کاهش میدان دید
• تورم عصب بینایی

افزایش فشار داخل جمجمه بدون یافتن علت مشخص، «فشار داخل جمجمه‌ای ایدیوپاتیک» نامیده می‌شود. این بیماری ممکن است به عصب بینایی آسیب برساند و به پیگیری منظم میدان دید و وضعیت عصب نیاز دارد.

فشار یا آسیب فشاری عصب بینایی

توده‌ها، بیماری‌های اربیت، تغییرات غده هیپوفیز، بزرگ‌شدن بعضی بافت‌ها یا التهاب می‌توانند به عصب بینایی یا محل تقاطع اعصاب فشار وارد کنند.

علائم ممکن است به‌آرامی پیشرفت کنند:

• کاهش دید یک یا هر دو چشم
• اختلال میدان بینایی
• کاهش تشخیص رنگ
• دوبینی
• افتادگی پلک
• سردرد
• بیرون‌زدگی یا جابه‌جایی چشم

در این موارد ممکن است MRI یا CT برای بررسی مسیر عصب بینایی، اربیت و مغز لازم باشد.

دوبینی

دوبینی ممکن است ناشی از اختلال عضلات چشم، اعصاب حرکتی، محل اتصال عصب و عضله، اربیت یا مغز باشد.

یک پرسش مهم این است که آیا با بستن یکی از چشم‌ها، تصویر دوم از بین می‌رود:

• اگر دوبینی فقط هنگام بازبودن هر دو چشم وجود داشته باشد، معمولاً با ناهماهنگی چشم‌ها ارتباط دارد.
• اگر با بستن چشم مقابل نیز در یک چشم باقی بماند، ممکن است علت آن بیشتر در خود چشم، قرنیه یا عدسی باشد.

دوبینی ناگهانی، به‌ویژه همراه با افتادگی پلک، تغییر مردمک، سردرد، ضعف یا بی‌حسی، نیازمند بررسی فوری است.

درمان ممکن است شامل درمان علت زمینه‌ای، پوشاندن موقت یک چشم، منشور، دارو، تزریق یا جراحی عضلات چشم باشد.

افتادگی پلک با علت عصبی یا عضلانی

افتادگی پلک همیشه ناشی از افزایش سن یا ضعف بافت پلک نیست. اختلال عصب‌های حرکتی، مشکلات مسیر سمپاتیک یا بیماری‌هایی مانند میاستنی می‌توانند موجب افتادگی شوند.

ویژگی‌هایی مانند شروع ناگهانی، تغییر شدت در طول روز، همراهی با دوبینی، تفاوت مردمک‌ها یا ضعف سایر عضلات، ضرورت بررسی عصبی را افزایش می‌دهند.

اختلالات میدان بینایی

بیمار ممکن است با وجود دید مرکزی نسبتاً مناسب، بخشی از میدان دید خود را از دست داده باشد. شکل و محل اختلال میدان می‌تواند به تعیین محل آسیب در عصب بینایی، محل تقاطع اعصاب یا بخش‌های مختلف مغز کمک کند.

علائم احتمالی:

• برخورد با اشیای یک سمت
• ندیدن بخشی از نوشته
• دشواری در رانندگی یا حرکت در محیط
• احساس تاریکی یا سایه در یک ناحیه
• ناتوانی در یافتن اشیا با وجود نگاه مستقیم
• مشکل دید پس از سکته یا آسیب مغزی

آزمون میدان بینایی باید با معاینه و تصویربرداری‌ها تفسیر شود؛ زیرا خستگی، تمرکز ناکافی یا مشکلات فنی می‌توانند بر نتیجه اثر بگذارند.

سردرد و علائم بینایی

همه سردردها منشأ چشمی ندارند. شماره نامناسب عینک یا خستگی چشم ممکن است ناراحتی ایجاد کند، اما سردردهای مکرر، شدید یا همراه با علائم عصبی نیازمند بررسی گسترده‌تری هستند.

میگرن ممکن است با نشانه‌های بینایی مانند خطوط درخشان، زیگزاگ، لکه‌های نورانی یا کاهش موقت بخشی از دید همراه باشد. بااین‌حال، نخستین حمله، الگوی غیرمعمول، طولانی‌شدن علامت یا کاهش دید فقط در یک چشم نباید بدون ارزیابی به میگرن نسبت داده شود.

موارد هشدار

• شدیدترین سردرد عمر یا شروع انفجاری
• سردرد جدید پس از ۵۰ سالگی
• سردرد همراه با تب، سفتی گردن یا کاهش هوشیاری
• سردرد همراه با ضعف، بی‌حسی یا اختلال گفتار
• سردرد همراه با تورم عصب بینایی
• تغییر واضح در الگوی سردردهای قبلی
• کاهش پایدار یا ناگهانی دید

بیماری‌های عصبی مؤثر بر بینایی

اختلالات بینایی ممکن است با بیماری‌های مختلف دستگاه عصبی ارتباط داشته باشند، از جمله:

• ام‌اس و بیماری‌های التهابی سیستم عصبی
• سکته مغزی
• تومورها یا ضایعات فشاری
• افزایش فشار داخل جمجمه
• میاستنی گراویس
• اختلال اعصاب حرکتی چشم
• بیماری‌های تیروئید چشمی
• بیماری‌های ارثی عصب بینایی
• آسیب‌های سر و مغز
• اختلالات بینایی با منشأ مغزی

وجود یکی از این بیماری‌ها الزاماً به معنای آسیب بینایی نیست؛ اما بروز علامت جدید باید بررسی شود.

معاینه نوروافتالمولوژی چگونه انجام می‌شود؟

معاینه ممکن است نسبت به ویزیت معمول چشم زمان بیشتری نیاز داشته باشد و شامل موارد زیر باشد:

• شرح دقیق زمان و نحوه شروع علائم
• اندازه‌گیری دید هر چشم
• بررسی دید رنگ
• ارزیابی واکنش مردمک‌ها
• بررسی حرکات و هم‌راستایی چشم‌ها
• ارزیابی دوبینی
• معاینه عصب بینایی و شبکیه
• بررسی میدان دید
• OCT عصب بینایی و لایه‌های عصبی
• عکاسی از عصب بینایی
• بررسی پلک‌ها و موقعیت چشم‌ها

براساس یافته‌ها ممکن است آزمایش خون، MRI، CT، بررسی مایع نخاعی یا مشاوره با رشته‌های دیگر درخواست شود. همه بیماران به تمام این بررسی‌ها نیاز ندارند.

چه مدارکی همراه داشته باشیم؟

برای جلوگیری از تکرار بررسی‌ها و کمک به تشخیص، بهتر است موارد زیر همراه بیمار باشد:

• گزارش و فایل اصلی MRI یا CT، نه فقط گزارش کتبی
• نتایج میدان بینایی و OCT قبلی
• آزمایش‌های خون مرتبط
• خلاصه پرونده‌های بستری یا درمان‌های قبلی
• فهرست کامل داروها
• نام و مقدار داروهای کورتونی یا عصبی
• عینک‌های فعلی و قبلی، در صورت نیاز
• شرح زمان‌بندی علائم و تغییرات آن‌ها

درمان چگونه انتخاب می‌شود؟

نوروافتالمولوژی یک درمان واحد ندارد. درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• پیگیری و مقایسه منظم دید و میدان بینایی
• درمان بیماری التهابی یا عروقی
• کنترل فشار داخل جمجمه
• درمان بیماری زمینه‌ای عصبی یا عمومی
• اصلاح دوبینی با منشور یا روش‌های دیگر
• ارجاع برای جراحی اربیت، مغز یا عضلات چشم
• توان‌بخشی بینایی در آسیب‌های پایدار
• همکاری با متخصص مغز و اعصاب، روماتولوژی، غدد یا جراحی مغز و اعصاب

خدمات مرتبط با نوروافتالمولوژی

علائم مهمی که نباید نادیده گرفته شوند