مرکز فوق تخصصی چشم پزشکی بصیر
درمانگاه گلوکوم بصیر
تشخیص زودهنگام؛ مهم‌ترین فرصت برای حفظ بینایی
گلوکوم یا آب سیاه، نام گروهی از بیماری‌های چشم است که به عصب بینایی آسیب می‌رسانند. افزایش فشار داخل چشم یکی از مهم‌ترین عوامل خطر است، اما گلوکوم ممکن است حتی در افرادی با فشار ظاهراً طبیعی نیز ایجاد شود.
شایع‌ترین نوع گلوکوم معمولاً در مراحل ابتدایی درد یا علامت مشخصی ندارد و بیمار ممکن است تا زمان آسیب قابل‌توجه عصب بینایی، متوجه کاهش دید خود نشود. به همین دلیل، اندازه‌گیری فشار چشم به‌تنهایی کافی نیست و تشخیص به معاینه عصب بینایی، بررسی میدان دید و تصویربرداری‌های تخصصی نیاز دارد.
آسیب ایجادشده به عصب بینایی معمولاً قابل بازگشت نیست؛ اما تشخیص زودهنگام، درمان مناسب و پیگیری منظم می‌تواند پیشرفت بیماری را آهسته یا متوقف و از بینایی باقی‌مانده محافظت کند.
چه کسانی بیشتر در معرض گلوکوم قرار دارند؟
همه افراد ممکن است به گلوکوم مبتلا شوند، اما احتمال بیماری در شرایط زیر بیشتر است:
- سابقه خانوادگی گلوکوم
- افزایش سن
- بالا بودن فشار داخل چشم
- نازک‌بودن قرنیه
- نزدیک‌بینی یا دوربینی بالا
- دیابت یا بعضی بیماری‌های عروقی
- سابقه ضربه یا جراحی چشم
- التهاب‌های داخل چشم
- مصرف طولانی یا خودسرانه داروهای کورتونی
- وجود ساختمان خاص یا زاویه باریک چشم
- سابقه گلوکوم در چشم مقابل
وجود عامل خطر به معنای ابتلای قطعی نیست؛ اما ممکن است ضرورت معاینات منظم‌تر را افزایش دهد.
آیا گلوکوم علامت دارد؟
گلوکوم مزمن
گلوکوم زاویه باز که شایع‌ترین نوع بیماری است، معمولاً در مراحل اولیه بدون درد و علامت آشکار پیشرفت می‌کند. با ادامه آسیب ممکن است دید محیطی به‌آرامی کاهش یابد؛ اما بیمار به‌دلیل تدریجی‌بودن این تغییر، متوجه آن نشود.
وقتی دید مرکزی نیز کاهش پیدا کند، بیماری ممکن است به مرحله پیشرفته رسیده باشد. بنابراین نباید برای بررسی گلوکوم منتظر بروز علائم ماند.
گلوکوم حاد
در گلوکوم حاد زاویه بسته، فشار چشم ممکن است در مدت کوتاهی به‌شدت افزایش یابد. علائم احتمالی عبارت‌اند از:
- درد شدید و ناگهانی چشم یا اطراف آن
- قرمزی چشم
- تاری یا کاهش ناگهانی دید
- دیدن هاله‌های رنگی اطراف چراغ‌ها
- سردرد شدید
- تهوع یا استفراغ
انواع گلوکوم
گلوکوم زاویه باز
در این نوع، زاویه خروج مایع داخل چشم باز است، اما تخلیه مایع به‌خوبی انجام نمی‌شود. بیماری معمولاً به‌آرامی و بدون علائم اولیه پیشرفت می‌کند.
درمان ممکن است شامل قطره، لیزر، جراحی یا ترکیبی از آن‌ها باشد.
گلوکوم زاویه بسته
در گلوکوم زاویه بسته، مسیر خروج مایع چشم به‌دلیل تنگی یا بسته‌شدن زاویه مختل می‌شود. این وضعیت ممکن است مزمن و بی‌علامت باشد یا به‌صورت حمله حاد و اورژانسی بروز کند. در بعضی افراد دارای زاویه باریک، پزشک ممکن است برای کاهش احتمال بسته‌شدن زاویه، لیزر پیشگیرانه پیشنهاد کند.
گلوکوم با فشار طبیعی
در این نوع، عصب بینایی و میدان دید دچار آسیب سازگار با گلوکوم می‌شوند، درحالی‌که فشار اندازه‌گیری‌شده چشم در محدوده معمول قرار دارد.
این موضوع نشان می‌دهد که «طبیعی‌بودن فشار چشم» به‌تنهایی نمی‌تواند گلوکوم را رد کند.
گلوکوم ثانویه
گاهی گلوکوم در نتیجه بیماری یا عامل دیگری ایجاد می‌شود؛ مانند:
- التهاب داخل چشم
- ضربه
- دیابت پیشرفته و رشد عروق غیرطبیعی
- مصرف داروهای کورتونی
- بعضی بیماری‌های عدسی
- جراحی‌های قبلی چشم
- اختلالات رنگدانه‌ای یا رسوبات داخل چشم
درمان این موارد علاوه بر کنترل فشار، به مدیریت علت زمینه‌ای نیز نیاز دارد.
گلوکوم مادرزادی و کودکان
گلوکوم ممکن است از بدو تولد یا در دوران کودکی ایجاد شود. اشک‌ریزش، حساسیت به نور، کدورت قرنیه یا بزرگ‌ترشدن غیرطبیعی چشم می‌تواند از علائم احتمالی باشد.
گلوکوم کودکان نیازمند ارزیابی سریع و درمان تخصصی است و در بسیاری از موارد جراحی نقش اصلی دارد.
گلوکوم چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص و پیگیری گلوکوم ممکن است شامل بررسی‌های زیر باشد:
اندازه‌گیری فشار داخل چشم
فشار چشم با دستگاه تونومتر اندازه‌گیری می‌شود. مقدار فشار ممکن است در ساعات مختلف شبانه‌روز تغییر کند؛ بنابراین گاهی اندازه‌گیری‌های تکراری لازم است.
معاینه عصب بینایی
پزشک شکل، رنگ و میزان فرورفتگی عصب بینایی را بررسی می‌کند. مقایسه تغییرات عصب در طول زمان بخش مهمی از پیگیری بیماری است.
میدان بینایی
آزمون پریمتری، دید محیطی و نقاط کاهش‌یافته میدان دید را بررسی می‌کند. برای تشخیص تغییر واقعی، ممکن است آزمون در فواصل مشخص تکرار شود.
OCT عصب بینایی
OCT ضخامت لایه رشته‌های عصبی و سلول‌های مرتبط با عصب بینایی را اندازه‌گیری می‌کند و می‌تواند به تشخیص و پیگیری تغییرات ساختمانی کمک کند.
گونیوسکوپی
در گونیوسکوپی، زاویه میان قرنیه و عنبیه بررسی می‌شود تا باز یا بسته‌بودن مسیر خروج مایع چشم و نوع احتمالی گلوکوم مشخص شود.
پاکیمتری
ضخامت قرنیه بر تفسیر عدد فشار چشم اثر می‌گذارد. پاکیمتری برای اندازه‌گیری ضخامت قرنیه انجام می‌شود.
هیچ‌یک از این آزمایش‌ها به‌تنهایی برای همه بیماران کافی نیست و پزشک نتایج را در کنار یکدیگر تفسیر می‌کند.
درمان گلوکوم
هدف درمان، کاهش فشار چشم تا سطحی است که احتمال پیشرفت آسیب عصب بینایی کمتر شود. این «فشار هدف» برای هر بیمار متفاوت است و ممکن است با پیشرفت بیماری تغییر کند.
درمان نمی‌تواند معمولاً دید ازدست‌رفته را بازگرداند؛ بلکه برای محافظت از بینایی باقی‌مانده انجام می‌شود.
قطره‌های چشمی
قطره‌ها رایج‌ترین روش درمان گلوکوم هستند و با کاهش تولید مایع داخل چشم یا افزایش خروج آن، فشار را پایین می‌آورند.
نکات مهم:
- قطره را دقیقاً در زمان و مقدار تجویزشده مصرف کنید.
- بدون نظر پزشک، قطره را قطع یا جایگزین نکنید.
- تمام داروها و بیماری‌های قلبی، تنفسی و سایر مشکلات پزشکی خود را به پزشک اطلاع دهید.
- اگر قطره موجب ناراحتی یا عارضه شده است، به‌جای قطع خودسرانه با پزشک مشورت کنید.
- تمام قطره‌هایی را که مصرف می‌کنید در هر ویزیت همراه داشته باشید.
- تمام‌شدن قطره پیش از ویزیت بعدی به معنای پایان درمان نیست.
قطره‌های گلوکوم بیماری را درمان قطعی نمی‌کنند، اما مصرف منظم آن‌ها می‌تواند از پیشرفت آسیب جلوگیری کند.
لیزر گلوکوم
نوع لیزر براساس نوع بیماری و ساختمان چشم انتخاب می‌شود.
لیزر ترابکولوپلاستی یا SLT
این روش در بعضی بیماران مبتلا به گلوکوم زاویه باز برای بهبود خروج مایع و کاهش فشار چشم استفاده می‌شود. ممکن است به‌عنوان درمان اولیه یا همراه قطره‌ها پیشنهاد شود.
اثر لیزر در افراد مختلف یکسان نیست و ممکن است با گذشت زمان کاهش یابد. بعضی بیماران پس از لیزر همچنان به قطره یا درمان‌های دیگر نیاز دارند.
لیزر ایریدوتومی
در این روش، سوراخ بسیار کوچکی در عنبیه ایجاد می‌شود تا مسیر حرکت مایع داخل چشم بهتر شود. این لیزر در بعضی افراد دارای زاویه باریک یا گلوکوم زاویه بسته استفاده می‌شود.
سایر روش‌های لیزری
لیزر نیز مانند هر درمان دیگری محدودیت و عوارض احتمالی دارد و ضرورت پیگیری پس از آن از بین نمی‌رود.
جراحی گلوکوم
اگر فشار چشم با قطره یا لیزر به میزان کافی کنترل نشود، یا بیماری پیشرفته و پرخطر باشد، ممکن است جراحی پیشنهاد شود.
ترابکولکتومی
در این جراحی، مسیر جدیدی برای خروج مایع چشم ایجاد می‌شود تا فشار داخل چشم کاهش یابد. مراقبت‌ها و معاینات منظم پس از عمل، بخش مهمی از موفقیت درمان هستند.
شانت یا لوله‌های تخلیه
در برخی بیماران، وسیله‌ای برای هدایت مایع و کاهش فشار داخل چشم قرار داده می‌شود. این روش ممکن است در گلوکوم‌های پیچیده یا پس از جراحی‌های قبلی کاربرد داشته باشد.
جراحی‌های کم‌تهاجمی گلوکوم
جراحی‌های کم‌تهاجمی یا MIGS شامل روش‌ها و ابزارهای مختلفی هستند که با برش‌های کوچک‌تر، خروج مایع را بهبود می‌دهند. این روش‌ها معمولاً برای برخی موارد خفیف تا متوسط و گاهی همراه جراحی آب مروارید بررسی می‌شوند. MIGS برای همه بیماران یا گلوکوم‌های پیشرفته کافی نیست و انتخاب آن به نوع بیماری، فشار هدف، وضعیت زاویه و نظر جراح بستگی دارد.
جراحی همراه با آب مروارید
در بعضی بیماران، جراحی آب مروارید می‌تواند هم‌زمان با یکی از روش‌های کنترل گلوکوم انجام شود. مناسب‌بودن جراحی ترکیبی پس از بررسی دقیق تعیین خواهد شد.
پیگیری منظم؛ بخش اصلی درمان
کنترل گلوکوم فقط با یک‌بار اندازه‌گیری فشار چشم انجام نمی‌شود. پزشک در طول زمان موارد زیر را مقایسه می‌کند:
- فشار داخل چشم
- وضعیت عصب بینایی
- ضخامت لایه رشته‌های عصبی
- نتیجه میدان بینایی
- میزان پایبندی به مصرف قطره‌ها
- عوارض دارو یا درمان
- تغییرات دید و کیفیت زندگی
فاصله ویزیت‌ها و آزمایش‌ها برای همه یکسان نیست و براساس شدت بیماری، سرعت پیشرفت و فشار هدف تعیین می‌شود.
خدمات تشخیصی مرتبط
براساس شرایط بیمار، ممکن است خدمات زیر درخواست شود:
- اندازه‌گیری فشار داخل چشم
- بررسی فشار در ساعات مختلف، در صورت نیاز
- گونیوسکوپی
- پاکیمتری قرنیه
- میدان بینایی یا پریمتری
- OCT عصب بینایی و لایه رشته‌های عصبی
- تصویربرداری از سر عصب بینایی
- معاینه کامل با مردمک بازشده
- OCT بخش قدامی یا UBM، در صورت نیاز
- بررسی هم‌زمان قرنیه، عدسی و شبکیه
همه بیماران به تمام این آزمایش‌ها نیاز ندارند و نوع و فاصله انجام آن‌ها را پزشک تعیین می‌کند.
تشخیص تخصصی گلوکوم
بررسی فشار چشم، عصب بینایی، میدان دید و سایر شاخص‌های مرتبط با گلوکوم.
تصویربرداری و آزمایش‌ها
انجام بررسی‌های تشخیصی موردنیاز براساس شرایط و نظر پزشک.
درمان و پیگیری
پیگیری منظم وضعیت بیماری و بررسی پاسخ به قطره، لیزر یا جراحی.
تشخیص زودهنگام، فرصتی برای حفظ بینایی
برای بررسی گلوکوم و پیگیری منظم وضعیت بینایی خود اقدام کنید.